Nidaamka Siyaasadda Soomaaliya – Dowladda, Baarlamaanka, Xisbiyada | Warar

Siyaasadda Soomaaliya

Nidaamka Siyaasadda Soomaaliya

Soomaaliya waa jamhuuriyad federaal ah. Sharciga ugu sarreeya dalka waa Dastuurka Ku-meel-gaarka ah, oo ay Golaha Dastuur-ansixinta Qaranka (National Constituent Assembly) ku ansixiyeen magaalada Muqdisho 1-dii Agoosto 2012. Ansixintiisu waxay qayb ka ahayd hannaankii lagu soo afjaray xilligii KMG-ga, laguna dhisay Dowladda Federaalka Soomaaliya sannadkii 2012.

La cusboonaysiiyay
Jamhuuriyad federaal ah oo baarlamaani ah (wax ka beddelka 2024)Nidaamka dowladda
Dastuurka Ku-meel-gaarka ah, 2012Dastuurka
275 xildhibaanGolaha Shacabka
54 xubnoodAqalka Sare
5 + Gobolka BanaadirDowlad Goboleedyada
Hadaf ah 30% kuraastaWakiilnimada haweenka

Guudmar

Guudmar

Awoodda waxaa wadaaga Dowladda Federaalka iyo Dowlad Goboleedyada xubnaha ka ah federaalka. Baarlamaanka Federaalku wuxuu ka kooban yahay laba aqal: Golaha Shacabka iyo Aqalka Sare. Nidaamka doorashada dadban ee hadda jira, xildhibaannada waa la soo xulaa, lagumana doorto cod toos ah, Baarlamaanka Federaalkuna wuxuu doortaa Madaxweynaha.

Bishii Maarso 2024, Baarlamaanka Federaalku wuxuu ansixiyey wax ka beddelka afarta cutub ee ugu horreeya Dastuurka Ku-meel-gaarka ah. Isbeddelladu waxay xoojiyeen awoodda madaxtooyada, waxay Madaxweynaha u oggolaadeen inuu magacaabo oo xilka ka qaado Ra'iisul Wasaaraha, waxayna dalka u jiheeyeen doorashooyin xisbiyo badan ah oo qof iyo cod ah. Puntland ayaa ka soo horjeesatay wax ka beddelkaas.

Nidaamka siyaasadda

Nidaamka dowladda Soomaaliya wuxuu isku daraa qaab-dhismeed federaal ah iyo dhaqan baarlamaani ah. Madaxweynuhu waa madaxa qaranka, waxaana doorta xildhibaannada labada aqal ee Baarlamaanka Federaalka. Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu hoggaamiyaa xukuumadda, Golaha Wasiiraduna wuxuu fuliyaa hawlaha fulinta.

Qoraalkii 2012 ee Dastuurka Ku-meel-gaarka ah, Ra'iisul Wasaaraha waxaa magacaabi jiray Madaxweynaha, xukuumadduna waxay u baahnayd kalsoonida Golaha Shacabka. Wax ka beddelka 2024 wuxuu Madaxweynaha siinayaa awood uu ku magacaabo oo xilka kaga qaado Ra'iisul Wasaaraha.

Kuraasta Golaha Shacabka waxaa hadda lagu qaybiyaa qaaciddada awood-qaybsiga ee 4.5: qaybo siman oo ay helaan afarta beel ee waaweyn (Daarood, Hawiye, Dir, iyo Digil iyo Mirifle) iyo nus qayb oo ay helaan isbahaysiga beelaha kale. Qaaciddadan ayaa saldhig u ahayd wakiilnimada siyaasadeed tan iyo shirkii Carta ee 2000. Wax ka beddelka 2024 wuxuu dhigayaa in loo gudbo doorashooyin xisbiyo badan ah oo qof iyo cod ah.

Dowladda

Fulinta

Ra'iisul Wasaaraha

Ra'iisul Wasaare

Madaxa xukuumadda. Wuxuu hoggaamiyaa Golaha Wasiirada, wuxuuna mas'uul ka yahay maamulka hawl maalmeedka dowladda federaalka.

Golaha Wasiirada

Ra'iisul Wasaaraha (guddoomiye)

Golaha xukuumadda. Waxaa guddoomiya Ra'iisul Wasaaraha, wuxuuna kormeeraa wasaaradaha federaalka, fuliyaana sharciyada iyo siyaasadda dowladda.

Laanta fulinta

Laanta fulinta waxaa hoggaamiya Madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka, oo ah madaxa qaranka, iyo Ra'iisul Wasaaraha, oo ah madaxa xukuumadda. Madaxweynaha waxaa doorta fadhi wadajir ah oo ay yeeshaan Golaha Shacabka iyo Aqalka Sare.

Golaha Wasiirada, oo uu guddoomiyo Ra'iisul Wasaaruhu, wuxuu kormeeraa wasaaradaha federaalka, wuxuuna fuliyaa sharciyada iyo siyaasadda dowladda.

Wax ka beddelka dastuurka ee 2024 kadib, Madaxweynaha ayaa magacaaba Ra'iisul Wasaaraha, xilkana ka qaadi kara.

Sharci-dejinta

Golaha Shacabka

Guddoomiyaha Golaha Shacabka

Aqalka hoose ee Baarlamaanka Federaalka, oo ka kooban 275 xildhibaan oo lagu soo xulo qaaciddada awood-qaybsiga beelaha ee 4.5. Wuxuu ansixiyaa sharciyada federaalka iyo miisaaniyadda.

275 kursi

Aqalka Sare

Guddoomiyaha Aqalka Sare

Aqalka sare ee Baarlamaanka Federaalka, oo ka kooban 54 xubnood oo matala Dowlad Goboleedyada, waxaana doorta golayaasha baarlamaanka dowlad goboleedyada. 11-ka kursi ee Somaliland waxaa lagu buuxiyaa Muqdisho.

54 kursi
Baarlamaanka

Baarlamaanka Federaalku wuxuu leeyahay laba aqal. Golaha Shacabku wuxuu ka kooban yahay 275 xildhibaan, Aqalka Sarena 54 xubnood. Labada aqalba muddo xileedkoodu waa afar sano.

Xildhibaannada Golaha Shacabka waxaa hadda lagu soo xulaa hannaan beeleed oo ku salaysan qaaciddada 4.5: odayaasha dhaqanka ayaa magacaaba ergooyin, kuwaas oo doorta xildhibaannada. Xubnaha Aqalka Sare waxay matalaan Dowlad Goboleedyada, waxaana doorta golayaasha baarlamaanka dowlad goboleedyada; 11 kursi oo loogu talagalay Somaliland waxaa lagu buuxiyaa hannaan gaar ah oo ka dhaca Muqdisho.

Baarlamaanku wuxuu ansixiyaa sharciyada federaalka iyo miisaaniyadda, wuxuuna fadhi wadajir ah ku doortaa Madaxweynaha. Doorashooyinka dadban waxaa loo dejiyey hadaf ah in haweenku helaan 30% kuraasta, balse hadafkaas si buuxda looma gaarin.

Garsoorka

Maxkamadda Sare

Guddoomiyaha Maxkamadda Sare

Maxkamadda ugu sarreysa nidaamka garsoorka federaalka.

Maxkamadda Dastuuriga ah

Guddoomiye

Waxaa dhigaya Dastuurka Ku-meel-gaarka ah si ay go'aan uga gaarto arrimaha dastuuriga ah, oo ay ku jiraan murannada u dhexeeya dowladda federaalka iyo Dowlad Goboleedyada.

Guddiga Adeegga Garsoorka

Guddoomiye

Wuxuu kormeeraa magacaabista iyo anshax-marinta garsoorayaasha nidaamka garsoorka federaalka.

Garsoorka

Dastuurka Ku-meel-gaarka ah wuxuu dhisayaa garsoor madax-bannaan. Wuxuu dhigayaa Maxkamadda Dastuuriga ah, maxkamadaha federaalka iyo maxkamadaha Dowlad Goboleedyada, iyadoo Maxkamadda Sare ay tahay maxkamadda ugu sarreysa nidaamka garsoorka federaalka.

Maxkamadda Dastuuriga ah waxaa loogu talagalay inay go'aan ka gaarto murannada dastuuriga ah, oo ay ku jiraan kuwa u dhexeeya dowladda federaalka iyo Dowlad Goboleedyada. Guddiga Adeegga Garsoorka ayaa kormeera magacaabista iyo anshax-marinta garsoorayaasha.

Sharciga Soomaaliya wuxuu ka soo jeedaa saddex il: sharciga qoran, Shareecada Islaamka iyo xeerka dhaqanka. Dastuurka Ku-meel-gaarka ah wuxuu dhigayaa in aan la dejin karin sharci ka hor imanaya mabaadi'da guud ee Shareecada.

Baarlamaanka

Golaha Shacabka

275 kursi · Muddada 4 sano
275
KooxdaKuraastaSaami
Daarood6122.2%
Hawiye6122.2%
Dir6122.2%
Digil iyo Mirifle6122.2%
Beesha Shanaad / beelaha kale3111.3%
Wadarta275100%

Aqalka hoose ee Baarlamaanka Federaalka. 275-ta kursi waxaa hadda lagu qaybiyaa qaaciddada awood-qaybsiga beelaha ee 4.5.

Aqalka Sare

54 kursi · Muddada 4 sano
54
KooxdaKuraastaSaami
Puntland1120.4%
Somaliland (laga soo xulo Muqdisho)1120.4%
Jubbaland814.8%
Koonfur Galbeed814.8%
Hirshabeelle814.8%
Galmudug814.8%
Wadarta54100%

Aqalka sare ee Baarlamaanka Federaalka, oo matala Dowlad Goboleedyada. Xubnaha waxaa doorta golayaasha baarlamaanka dowlad goboleedyada; kuraasta Somaliland waxaa lagu buuxiyaa Muqdisho.

Doorashooyinka

Soomaaliya waxay sannadihii 1960-meeyadii qabatay doorashooyin baarlamaan oo xisbiyo badan ah oo cod toos ah; tii ugu dambeysay waxay dhacday Maarso 1969, bilo ka hor afgambigii militariga. Laga soo bilaabo 2000, hoggaamiyeyaasha KMG-ga iyo federaalka waxaa lagu soo doortay hannaanno dadban oo beel ku salaysan.

Habka dadban, odayaasha dhaqanka ayaa soo xula ergooyin ama xildhibaanno, Baarlamaanka Federaalkuna wuxuu doortaa Madaxweynaha. Baarlamaanno sidaas lagu soo xulay ayaa doortay madaxweynayaal sannadihii 2012, 2017 iyo 2022.

Wax ka beddelka dastuurka ee 2024 wuxuu dhigayaa in loo gudbo doorashooyin xisbiyo badan ah oo qof iyo cod ah, iyadoo xisbiyada siyaasadda ay diiwaangelinayso Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka iyo Xuduudaha Qaranka. Jadwalka iyo xeerarka doorashooyinka tooska ah waxay noqdeen kuwo lagu muransan yahay oo u dhexeeya Dowladda Federaalka, qaar ka mid ah Dowlad Goboleedyada iyo kooxaha mucaaradka.

Xisbiyada

Xisbiga Caddaaladda iyo Wadajirka

JSP

Xisbi siyaasadeed la aasaasay 2025, waxaana hoggaamiya Xasan Sheekh Maxamuud.

Guddoomiye
Hassan Sheikh Mohamud
La aasaasay
2025
Kuraasta
0
Eeg faahfaahinta

Xisbiga Wadajir

Xisbi siyaasadeed uu hoggaamiyo Cabdiraxmaan Cabdishakuur Warsame.

Guddoomiye
Abdirahman Abdishakur Warsame
Kuraasta
0
Eeg faahfaahinta

Himilo Qaran

Xisbi siyaasadeed uu hoggaamiyo Shariif Sheekh Axmed.

Guddoomiye
Sharif Sheikh Ahmed
Kuraasta
0
Eeg faahfaahinta

Xisbiga Midowga Nabadda iyo Horumarinta

UPD
Kuraasta
0
Eeg faahfaahinta

Dastuurka & Sharciyada

Dastuurka

Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya waxaa 1-dii Agoosto 2012 ansixiyey Golaha Dastuur-ansixinta Qaranka, oo ku shiray Muqdisho. Wuxuu beddelay Axdigii Federaalka KMG-ga ahaa ee 2004, wuxuuna ku sii jiraa xaalad ku-meel-gaar ah ilaa dib loo eego, la dhammaystiro, laguna ansixiyo afti dadweyne.

Dib-u-eegista waxaa hoggaamiya Guddiga Madaxa-bannaan ee Dib-u-eegista iyo Hirgelinta Dastuurka iyo guddiga kormeerka ee baarlamaanka. Bishii Maarso 2024, Baarlamaanka Federaalku wuxuu ansixiyey wax ka beddelka cutubyada 1 ilaa 4. Isbeddellada waxaa ka mid ahaa xoojinta awoodda madaxtooyada, in Madaxweynuhu magacaabo oo xilka ka qaado Ra'iisul Wasaaraha, iyo in loo gudbo doorashooyin xisbiyo badan ah oo qof iyo cod ah. Puntland ayaa diiday wax ka beddelkaas.

Dastuurka Ku-meel-gaarka ah wuxuu Islaamka ka dhigayaa diinta dowladda, wuxuu qeexayaa xuquuqda aasaasiga ah, wuxuuna Af-Soomaaliga (Maay iyo Maxaa-tiri) ka dhigayaa luqadda rasmiga ah, halka Carabiguna yahay luqadda labaad.

2012Dastuurka Ku-meel-gaarka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka SoomaaliyaDastuurShaqaynaya

Waxaa ansixiyey Golaha Dastuur-ansixinta Qaranka 1-dii Agoosto 2012. Wuxuu dejinayaa nidaamka federaalka, xuquuqda aasaasiga ah iyo hay'adaha dowladda. Cutubyada 1–4 waxaa wax ka beddelay Baarlamaanka Federaalka bishii Maarso 2024.

2016Sharciga Xisbiyada SiyaasaddaSharciShaqaynaya

Wuxuu dejinayaa xeerarka lagu aasaaso, lagu diiwaangeliyo, laguna maamulo xisbiyada siyaasadda.

2016Sharciga WarbaahintaSharciWax laga beddelay

Wuxuu nidaamiyaa qaybta warbaahinta, oo ay ku jiraan xuquuqda iyo waajibaadka saxafiyiinta iyo hay'adaha warbaahinta. Wax baa laga beddelay 2020.

2016Sharciga La-dagaallanka Lacag-dhaqidda iyo Maalgelinta ArgagixisadaSharciShaqaynaya

Wuxuu dejinayaa tallaabooyin looga hortagayo lacag-dhaqidda iyo maalgelinta argagixisada, oo ay ku jiraan waajibaadka hay'adaha maaliyadda.

2019Sharciga Maareynta Maaliyadda DadweynahaSharciShaqaynaya

Wuxuu xukumaa sida lacagta dadweynaha loogu sameeyo miisaaniyad, loo isticmaalo, loo xisaabiyo, loona hubiyo (hanti-dhowr).

2020Sharciga BatroolkaSharciShaqaynaya

Wuxuu bixiyaa qaab-dhismeedka sharciga ee sahminta iyo soo saarista batroolka.

1962Xeerka Ciqaabta SoomaaliyeedSharciShaqaynaya

Sharciga ugu weyn ee dembiyada ee Soomaaliya, oo la dejiyey 1962.

Dowlad-goboleedyada

Soomaaliya waxay leedahay nidaam federaal ah oo laba heer ah: Dowladda Federaalka ee fadhigeedu yahay Muqdisho iyo Dowlad Goboleedyada xubnaha ka ah federaalka. Dowlad Goboleedyada la dhisay intii u dhexeysay 1998 iyo 2016 waa Puntland, Jubbaland, Koonfur Galbeed, Galmudug iyo Hirshabeelle. Mid kastaa wuxuu leeyahay madaxweyne, golaha baarlamaanka iyo maamul u gaar ah.

Muqdisho iyo gobolka Banaadir waxaa maamula Maamulka Gobolka Banaadir, oo madaxiisu isku mar yahay Duqa Muqdisho iyo Guddoomiyaha Gobolka Banaadir. Dastuurka Ku-meel-gaarka ah wuxuu dib u dhigay go'aanka ugu dambeeya ee maqaamka caasimadda.

Qaybsiga awoodaha iyo kheyraadka u dhexeeya heerka federaalka iyo dowlad goboleedyada wali waa lagu wada xaajoonayaa, xiriirka Dowladda Federaalka iyo qaar ka mid ah Dowlad Goboleedyaduna mararka qaar wuu kacsanaa. Somaliland, oo ku dhawaaqday gooni-isu-taag 1991, waxay maamushaa dhulkeeda; Dowladda Federaalku waxay u aragtaa qayb ka mid ah Soomaaliya.

Puntland

Madaxweyne

Dowlad goboleed ku taal waqooyi-bari Soomaaliya, la aasaasay 1998. Caasimaddeedu waa Garoowe.

La dhisay 1998Caasimadda: Garoowe

Jubbaland

Madaxweyne

Dowlad goboleed ku taal koonfurta Soomaaliya, la dhisay 2013. Caasimaddeedu waa Kismaayo.

La dhisay 2013Caasimadda: Kismaayo

Koonfur Galbeed

Madaxweyne

Dowlad goboleed ku taal koonfur-galbeed Soomaaliya, la dhisay 2014. Caasimaddeedu waa Baydhabo.

La dhisay 2014Caasimadda: Baydhabo

Galmudug

Madaxweyne

Dowlad goboleed ku taal bartamaha Soomaaliya, oo loo dhisay dowlad goboleed 2015. Caasimaddeedu waa Dhuusamareeb.

La dhisay 2015Caasimadda: Dhuusamareeb

Hirshabeelle

Madaxweyne

Dowlad goboleed ku taal bartamaha Soomaaliya, la dhisay 2016. Caasimaddeedu waa Jowhar.

La dhisay 2016Caasimadda: Jowhar

Maamulka Gobolka Banaadir

Duqa Muqdisho iyo Guddoomiyaha Gobolka Banaadir

Wuxuu maamulaa Muqdisho iyo gobolka Banaadir. Dastuurka Ku-meel-gaarka ah wuxuu dib u dhigay go'aanka ugu dambeeya ee maqaamka caasimadda.

Caasimadda: Muqdisho

Hay'adaha

Guddiga Madaxa-bannaan ee Doorashooyinka iyo Xuduudaha Qaranka

Guddoomiye

Guddiga Qaranka ee Xuquuqul Insaanka

Guddoomiye

Guddiga Madaxa-bannaan ee Dib-u-eegista iyo Hirgelinta Dastuurka

Guddoomiye

Guddiga Xuduudaha iyo Federaalka

Guddoomiye

Guddiga La-dagaallanka Musuqmaasuqa

Guddoomiye

Guddiga Shaqaalaha Rayidka

Guddoomiye

Bangiga Dhexe ee Soomaaliya

Guddoomiyaha Bangiga Dhexe

Taariikhda

  1. 1960
    Xorriyadda iyo midowga

    Somaliland-kii Ingiriiska, oo xorowday 26-kii Juun 1960, iyo dhulkii Soomaaliya ee uu Talyaanigu maamulayey ayaa 1-dii Luulyo 1960 midoobay, waxayna sameeyeen Jamhuuriyadda Soomaaliyeed.

  2. 1969
    Afgambigii militariga

    Ka dib dilkii Madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharmaarke, ciidamada ayaa 21-kii Oktoobar 1969 xukunka la wareegay, Jeneraal Maxamed Siyaad Barre ayaana noqday madaxa dalka.

  3. 1991
    Burburkii dowladdii dhexe

    Dowladdii Maxamed Siyaad Barre ayaa la riday bishii Janaayo 1991, dowladdii dhexena way burburtay, waxaana ku xigay sannado colaad sokeeye ah.

  4. 2000
    Shirkii Carta

    Shir dib-u-heshiisiin qaran oo ka dhacay Carta, Jabuuti, ayaa lagu dhisay Dowladda Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka (TNG), waxaana lagu soo bandhigay qaaciddada awood-qaybsiga beelaha ee 4.5.

  5. 2004
    Dowladda Federaalka KMG-ka ah

    Ka dib wadahadallo ka dhacay Kenya, waxaa la ansixiyey Axdiga Federaalka KMG-ka ah, waxaana la dhisay Dowladda Federaalka KMG-ka ah, taas oo keentay nidaam federaal ah.

  6. 2012
    Dastuurka KMG-ka ah iyo Dowladda Federaalka

    Golaha Dastuur-ansixinta Qaranka ayaa 1-dii Agoosto 2012 ansixiyey Dastuurka Ku-meel-gaarka ah. Baarlamaan Federaal oo cusub ayaa la soo xulay, kaas oo doortay Madaxweyne, taas oo soo afjartay xilligii KMG-ga, laguna dhisay Dowladda Federaalka Soomaaliya.

  7. 2017
    Doorashooyin dadban

    Baarlamaan cusub oo ay soo doorteen ergooyin beeleed ayaa doortay Madaxweynaha bishii Febraayo 2017.

  8. 2022
    Doorashooyin dadban

    Ka dib dib-u-dhacyo, baarlamaan cusub oo lagu soo xulay hannaanka dadban ee beelaha ayaa doortay Madaxweynaha bishii May 2022.

  9. 2024
    Wax ka beddelka dastuurka (cutubyada 1–4)

    Bishii Maarso 2024, Baarlamaanka Federaalku wuxuu ansixiyey wax ka beddelka cutubyada 1–4 ee Dastuurka Ku-meel-gaarka ah, kuwaas oo xoojiyey awoodda madaxtooyada, dhigayna doorashooyin xisbiyo badan ah oo qof iyo cod ah. Puntland ayaa ka soo horjeesatay.