Tacliinta sare waa qaybta ugu dhaqsaha badan ee ku koraysa nidaamka waxbarashada Soomaaliya. Ka hor burburkii dawladda ee 1991, dalku wuxuu lahaa hal jaamacad oo keliya: Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed ee dawladda ee Muqdisho. Maanta waxaa jira in ka badan boqol machad oo tacliin sare ah, kuwaas oo ku dhowaad dhammaantood gaar ama bulsho loo leeyahay.
Hal jaamacad ilaa jaamacado badan
Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed waxay asalkeeda ka soo jeeddaa machad la aasaasay 1954, xilligii maamulka wakaaladda ee Talyaaniga, waxayna noqotay jaamacadda qaranka 1969. Waxay xirantay intii dagaalka sokeeye socday, dib ayaa loo furay 2014, hadda-na waxay leedahay xarumo gobollada ah, oo ay ka mid yihiin Cabudwaaq (Galmudug) iyo Badhan (Sanaag).
1991 kadib, jaamacadaha waxaa dib u dhisay bulshada, qurba-joogta, hay'ado Islaami ah iyo kooxo ganacsi. Kuwii ugu horreeyay waxaa ka mid ahaa Jaamacadda Muqdisho (1997), Jaamacadda Camuud oo u dhow Boorama (oo sheegta in la aasaasay 1997, ardaydeedii ugu horreysayna la qaatay 1998), Jaamacadda Hargeysa (la aasaasay 1998, waxbarashaduna ka bilaabatay 2000), Jaamacadda Bariga Afrika ee Boosaaso (1999) iyo machadkii ka horreeyay Jaamacadda Puntland State ee Garoowe (1999).
Sahan uu 2013 sameeyay Machadka Heritage ee Daraasaadka Siyaasadda (HIPS) ayaa daboolay 44 machad oo ay dhiganayeen 51,471 arday; 34 ka mid ah waxaa la aasaasay intii u dhaxaysay 2004 iyo 2012. Agoosto 2026, xoghayaha joogtada ah ee wasaaradda waxbarashada federaalka ayaa sheegay in qiyaastii 130 jaamacadood la diiwaangeliyay.
Lahaanshaha iyo maalgelinta
Jaamacadaha badankoodu waa machaddo gaar ah oo aan faa'iido doon ahayn, waxaana maamula guddiyo, fowndeeshinno ama ururro dallad ah; khidmadda ardayda ayaana ah isha ugu weyn ee dakhligooda. HIPS waxay 2013 ogaatay in machaddadii lagu sahamiyay koonfurta iyo bartamaha Soomaaliya midkoodna aanu helin kaalmo dawladeed, halka kuwa Somaliland badankoodu ay heleen kaalmo u dhiganta 3–20% miisaaniyaddooda, sagaalkii lagu sahamiyay Puntland-na lix ka mid ahi ay heleen 5–70%. Jaamacadda Hargeysa, Jaamacadda Burco iyo Jaamacadda Camuud waxaa aasaasay bulshada deegaanka iyo qurba-joogta, hase yeeshee hadda waxaa loo arkaa machaddo dawladeed oo Somaliland ah.
Nidaaminta iyo aqoonsiga
- Federaalka: sannado badan ma jirin sharci qaran oo tacliinta sare ah iyo guddi midna. Sharciga Tacliinta Sare oo la meelmariyay 2024 ayaa dhisay Guddiga Qaranka ee Tacliinta Sare, xubnihiisana Golaha Wasiirradu waxay ansixiyeen 2025. Agoosto 2026 guddigu wuxuu bilaabay wadatashi qaran oo ku saabsan siyaasad, istiraatiijiyad, xeerar iyo heerar tayo oo ka kooban ilaa 200 shuruudood, kuwaas oo ku salaysan is-qiimaynta jaamacadaha iyo booqashooyin xaqiijin ah.
- Somaliland: Guddiga Tacliinta Sare ee Somaliland ayaa kormeera jaamacadaheeda. Sannadkii 2021 wuxuu diiday ku dhawaaqid ay wasaaradda federaalku aqoonsatay 41 jaamacadood, oo ay ku jireen qaar Somaliland ku yaal, isagoo sheegay in dowladda federaalku aysan qiimayn wax jaamacad ah oo Somaliland ku taal.
- Puntland: Wasaaradda Waxbarashada iyo Tacliinta Sare waxay leedahay Guddi Tacliinta Sare.
Waxbaridda iyo tayada
Jaamacado badan waxay wax ku dhigaan Af-Ingiriisi inta badan, halka Carabigu caan ku yahay barnaamijyada culuumta Islaamka iyo Shareecada. HIPS waxay 2013 ogaatay in cilmiga bulshada, teknolojiyada kombiyuutarka, caafimaadka iyo maamulka ganacsigu ahaayeen qaybaha ugu ardayda badan; 44-tii machad 28 keliya ayaa lahaa maktabad, macallimiinta jaamacaduhuna 11% keliya ayaa haystay shahaadada PhD. Jaamacado badan ayaa hadda sidoo kale leh kulliyado caafimaad, injineeriyad, beeraha iyo caafimaadka xoolaha.
Doorashada jaamacad
Ardaydu waa inay hubiyaan in jaamacaddu ka diiwaangashan tahay hay'adda ku habboon, in barnaamijyadeeda ay aqoonsan yihiin loo-shaqeeyayaasha iyo jaamacadaha dibadda, iyo in shahaadooyinkeeda la aqbalo maamullada kale. Liiska boggan ku jira wuxuu muujinayaa machaddada Warar xaqiijin kartay jiritaankooda; ku jiridda liiska ma aha taageero ama caddayn aqoonsi.